Eetbaar park • een unieke samenwerking tussen bedrijven en vrijwilligers

Isselt Amersfoort

De ruim vier voetbalvelden grote Proef-Tuin Isselt laat zien hoe een gewone groenstrook op een bedrijventerrein stap voor stap kan uitgroeien tot een biodivers, eetbaar én recreatief landschap.

Gemeente Amersfoort, 033GROEN, vrijwilligers, bedrijven en maatschappelijke organisaties werken samen aan de ontwikkeling en het beheer van de plek. De basis: het principe van ontwikkelend beheer én drie heldere ambities: méér biodiversiteit, méér eetbaar groen en méér recreatieve toegankelijkheid.

Aanpak

De ontwikkeling van de Proef-Tuin Isselt startte in 2011/2012, mede dankzij Innovatienetwerk Agro & Groen (destijds gefinancierd door het ministerie van LNV). Uitgangspunt voor de omvorming van een saaie groenstrook was een schets met mogelijkheden, met een duidelijke ambitie voor méér biodiversiteit, méér eetbaar groen en méér recreatieve kwaliteit. De onderliggende filosofie was ontwikkelend beheer: beginnen met wat mogelijk is en de plek vervolgens stap voor stap verder ontwikkelen.

Gemeente Amersfoort stelde hiervoor de grond beschikbaar (ca. 3 ha.) en financiert vanaf 2013 via een jaarlijkse projectbijdrage het beheer. Bedrijven dragen vanaf het begin bij met materialen, vakmanschap en/of handjes (bijvoorbeeld via NLdoet). Denk aan grondwerk, hout, een waterpomp, toiletvoorzieningen tijdens werkdagen en een accu-oplaadpunt voor elektrisch gereedschap. 033GROEN organiseert en verbindt de betrokken partijen en verzorgt de professionele begeleiding van het beheer.

Vrijwilligers vormen de vaste pijler onder het beheer van de Proef-Tuin. Elke tweede vrijdag van de maand organiseert 033GROEN een meewerkdag, waarbij vrijwilligers beheerwerkzaamheden uitvoeren én werken aan de verdere ontwikkeling van het terrein.

Zo groeit de Proef-Tuin inmiddels al zo’n vijftien jaar dankzij de samenwerking tussen vrijwilligers, gemeente Amersfoort, bedrijven, maatschappelijke organisaties én een professionele groencoöperatie.

Werklandschappen van de Toekomst
Het Groene Huis Amersfoort
Proef-Tuin Isselt
Proef-Tuin Isselt
Proef-Tuin Isselt
Proef-Tuin Isselt
Proef-Tuin Isselt

Thema's

Meer weten over deze innovatie of heb je vragen?
Neem vrijblijvend contact op met de contactpersoon van dit project.

biodiversiteit Biodiversiteit

De drie hectare grote groenstrook is stap voor stap ontwikkeld van een soortenarm grasveld met volwassen platanen (niet biodivers, wél schaduwrijk) naar een gevarieerd landschap met kruidenrijk grasland, inheemse bomen en struiken, heggen (via Stichting Heg & Landschap), een griend met circa 500 wilgen van tien verschillende soorten, een poel en een natuurrijke visvijver. Zo zijn verschillende biotopen ontstaan, met voedsel, nestgelegenheid en schuilplekken voor insecten, vogels, vleermuizen en andere dieren. Dat deze aanpak werkt, blijkt ook uit onderzoek: bij een inventarisatie door EIS Kenniscentrum Insecten zijn in de Proef-Tuin bijzondere wilde bijensoorten aangetroffen, waaronder soorten van de Rode Lijst.

circulair Circulair

Er wordt vooral gewerkt met wat er al is: bestaande ruimte, lokale kennis, praktische hulp en betrokken mensen. Door de tuin stap voor stap te ontwikkelen, krijgt de plek een nieuwe waarde zonder dat alles opnieuw hoeft te worden ingericht.

onderhoud Onderhoud

Beginnen met wat kan. Dat is de gedachte achter het ontwikkelend beheer van de Proef-Tuin. Gestart werd in 2011/2012 met een door Innovatienetwerk Agro & Groen gefinancierd Schetsboek Isselt, met daarin ideeën en mogelijkheden als inspirerend vergezicht, maar zonder vastomlijnd eindbeeld waarvoor eerst alle financiering, mensen en middelen geregeld moesten zijn.
Nieuwe ideeën en kansen worden ingepast wanneer ze zich voordoen:

  • Nieuwe uitdagingen: drogere zomers vroegen om een goede watervoorziening; met hulp van Van Walraven kwam er een waterpomp.
  • Ideeën van vrijwilligers: “Zullen we ook Szechuanpeper (Zanthoxylum simulans) planten?” Zo wordt het eetbare landschap nog steeds uitgebreid met nieuwe soorten.
  • Nieuwe ecologische inzichten: inheemse heggen, deels met autochtoon plantmateriaal, voegden een nieuw natuurelement toe.

Zo ontstonden door de jaren heen onder meer een poel en daarmee ook een verhoogde grondwal, een griend met circa 500 wilgen, een boomgaard met oude appel- en perenrassen (inclusief het lokale appelras ‘Coelhorst-appel’), inheemse heggen, diverse insectenvoorzieningen (insectenhotels) en een natuurrijke visvijver.

Ook het beheer ontwikkelt mee. Wat werkt, blijft; wat anders of beter kan, wordt aangepast. Zo laten betrokkenen de Proef-Tuin stap voor stap verder groeien en ontwikkelen. Onderweg haken steeds weer nieuwe mensen, bedrijven en organisaties aan. Met een duidelijke stip op de horizon: méér biodiversiteit, méér eetbaar groen en méér recreatieve toegankelijkheid, maar zonder vooraf volledig uitgetekend plan of uitgewerkte strategie.

ontmoeten Ontmoeten

Centraal in de aanpak van de Proef-Tuin Isselt staat de meewerkdag. 033GROEN organiseert deze het hele jaar door, elke tweede vrijdag van de maand. Hiervoor zet de groencoöperatie, gefinancierd door gemeente Amersfoort, een groenmakelaar in. Deze persoon houdt overzicht over de klussenlijst, stuurt de vrijwilligers aan en beschikt over een elektrisch wagentje dat dienstdoet als rijdende tuingereedschapsschuur.

Op een gemiddelde werkdag helpen zo’n zes tot vijftien vrijwilligers mee, sommigen al jarenlang. Voor grotere klussen worden soms aparte werkdagen georganiseerd, met name voor het beheer van de kruidenrijke graslanden.

Eenmaal per jaar, tijdens NLdoet, sluiten ook medewerkers van bedrijven aan, zowel lokaal als uit de regio. Voor deze dagen worden grotere klussen voorbereid en uitgevoerd.

De Proef-Tuin is ook een plek voor ontmoeting: tijdens het werk, bij koffie en lunch, maar ook voor medewerkers van omliggende bedrijven die er wandelen of hun pauze doorbrengen. Ook zijn er vaste bezoekers uit de omliggende woonwijken. Zo groeit niet alleen de plek, maar ook het netwerk van betrokkenen en bezoekers eromheen.

voedsel Voedsel

Eén van de drie ambities vanaf de start was méér eetbaar groen. Verspreid door de Proef-Tuin staan bekende vrucht- en notensoorten als appel, framboos, hazelnoot, peer, rode, witte en zwarte bes en walnoot. Maar ook meer voedselbosachtige soorten als appelbes, honingbes, kornoelje, moerbei, olijfwilg, pecannoot, tamme kastanje en vlier.

Voor het vormgeven van dit eetbare landschap is gekozen voor vruchtselecties (cultivars). Ook deze cultivars hebben ecologische waarde. Bloesem levert stuifmeel en nectar voor insecten; vruchten en noten vormen voedsel voor vogels en andere dieren. Zo is het eetbare landschap multifunctioneel: voor mensen én dieren.

water Water

Het regenwater wordt afgekoppeld en opgevangen in een wadi. Daarnaast wordt gebruikgemaakt van droogtebestendige beplanting. Ook is er een natuurrijke visvijver met wilgenbosjes (400 bomen verdeeld over 10 verschillende soorten).

Geleerde lessen

  • Begin gewoon. Een goed idee voor een concreet (stukje) bedrijventerrein, een schetsontwerp en wat ‘zaaigeld’ zijn in principe genoeg om van start te gaan. Een gemeente als ‘first believer’ maakt dat een stuk makkelijker.
  • Zorg vanaf het begin voor continuïteit. De echte verandering ontstaat door jarenlang telkens kleine óf grote stappen te zetten. Liever een langdurig (meer dan vijf jaar) commitment met een klein basisbudget dan eenmalig veel startkapitaal dat in één jaar besteed moet worden.
  • Maak ruimte voor variatie én natuurlijke processen. Hoog-laag, nat-droog, zon-schaduw, voedselarm-voedselrijk, zandig-kleiig: natuur heeft baat bij veel verschillende leefmilieus (biotopen).
  • Omarm het principe van ontwikkelend beheer. Laat ruimte om ook later nieuwe ideeën, ecologische inzichten en veranderende omstandigheden een plek te geven.
  • Vrijwilligers zijn geen goedkopere vervanging voor professionele uitvoeringskracht. Met professionele begeleiding, goed gereedschap en inhoudelijke kennis kan een vaste groep vrijwilligers wél structureel bijdragen aan beheer én ontwikkeling.
  • Laat bedrijven bijdragen op een manier die bij hen past. Niet alleen geld of handjes zijn waardevol: denk ook aan materieel, tuin- en bouwmateriaal, vakmanschap of voorzieningen. Er is vaak wel een houtleverancier én een maakbedrijf die samen een picknickbank willen sponsoren, zeker als hun naambordje erop geschroefd kan worden.

Samenwerkingsvormen

De Proef-Tuin wordt mogelijk gemaakt door een samenwerking tussen gemeente Amersfoort, 033GROEN, vrijwilligers, bedrijven en maatschappelijke organisaties. De gemeente stelt de grond beschikbaar en zorgt met een jaarlijkse projectbijdrage voor continuïteit. 033GROEN organiseert en coördineert het beheer en de verdere ontwikkeling.

Bedrijven dragen vooral bij vanuit hun eigen mogelijkheden en expertise. In de opstartperiode (2012-2014) werd daarvoor het Pact van Isselt gesloten, met concrete toezeggingen als plantmateriaal, koffie, graafwerkzaamheden en communicatiemateriaal. Inmiddels gaat het vooral om praktische hulp: gebruik van toiletten, stopcontacten voor accu-tuingereedschap, ladders en trappen, korting op materialen of soms zelfs een bruikbaar ‘krijgertje’ uit de afvalbak.

Zoek meer innovaties op thema

Deel deze pagina